التزام کامل به شریعت در طریقت معرفت النفس

اولین مبنای مهم در عرفان و طریقت معرفت النفس التزام کامل به شریعت مقدس اسلام و مذهب شیعه است.

انسان مستعد کمال است و برای معرفت آفریده شده است۱، این نکته که تهذیب و تزکیه نفوس باید از مسیر شرع باشد یک اصل مسلم قرآنی است و تحت هیچ شرایطی، هیچ شخص یا فرقه‌ای نمی‌تواند با ابداع شیوه و برنامه جدید و ابتکاری، نفوس مردم را پاک و مردم را به کمالات و مقامات عالیه انسانی و عرفانی برساند.

قرآن کریم برای پیامبران چند وظیفه و شاخص مهم بیان می‌کند؛

هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَهَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ۲

آیه شریفه به صراحت تزکیه را رسالت پیامبران که صاحبان شریعت‌های الهی هستند دانسته و این نکته مهم و قطعی را هشدار می‌دهد که از غیر راه دین و شرع نمی‌توان نفس را مهار و پاک کرد.

اقتضای نفس انسانی که اماره به سوء است این نکته است که مدام و مستمر دعوت به سوء می‌کند و حتی بعضی اوقات که کاری خیری بخواهد انجام شود نیز دخالت می‌کند و در آن نیز دعوت به سوء دارد.

علمای اخلاق نیز فرموده‌اند که اگر شهوت بر انسان غالب شود و بر نفس و روح حاکم شود، عقل نیز در خدمت شهوت قرار می‌گیرد و تمام اندیشه، فکر و تصمیمات قوه عقل تحت سلطه شهوت می‌شود، و عقل امور را آنگونه که مطلوب شهوت است توجیه و تفسیر کرده و جنبه عقلانی می‌دهد، و فتنه نفس در افراد آشنا به دین و مکتب در این موارد این است که عقل زمانی که تحت شهوت قرار گرفته جهت توجیه شهوات و تمایلات شهوانی بعضاً به آیات و روایات استناد می‌کند.

این شخص تصور می کند که کارش از منظر دین موجه و صحیح است در حالیکه این شهوت است که عقل او را مدیریت و هدایت و فرماندهی می‌کند، و عمری اعمالی را انجام داده و فکر می‌کرده که همه‌ی کارهایش دینی و خدایی بوده، در حالیکه حقیقت خلاف تصور اوست، و همه تمایل نفس و شهوت بوده است، و فریب نفس را خورده است.

در مناجات شاکین از مناجات‌های ۱۵ گانه امام زین‌العابدین (علیه‌السلام) با تعابیر مختلف و شیوا نفس اماره را به دشمنی تشبیه کرده که به شیوه‌ها و طرق مختلف انسان را می‌فریبد، و نبی مکرم اسلام نیز در روایتی جدی‌ترین و شدیدترین دشمنان انسان را نفس درونی بیان فرموده‌اند؛ «أعدی عدوّک نفسک الّتی بین جنبیک»۳. یا تعبیر به جهاد اصغر راجع به دشمنان ظاهری دین و اسلام از انس و جن و تعبیر به جهاد اکبر درباره نفس حاوی اهمیت و ضرورت تزکیه و مهار این نفس است.

نکته قابل توجه و تأمل این مسئله است که نفس با این فتنه‌انگیزی و دشمنی، با علوم ظاهری و چشم ظاهری قابل شناسایی، شناخت و تقابل نیست و با اسلحه و تکنولوژی نمی‌توان با آن مقابله کرد، بلکه این نفس است که توان دارد تمام علوم، پیشـرفت‌ها و تکنـولوژی بشر را به خدمت گیرد.

کسی می‌تواند راهکار مقابله با این نفس را بدهد که خالق این نفس و واقف بر ابعاد و کیفیت نفس باشد. بشر معمولی که نسبت به روح و نفس آگاهی بسیاری کمی دارد «قل الروح من أمر ربی و ما أوتیتم من العلم إلا قلیلا»۴. و از پیچیده‌های روح و نفس بی خبر است، نمی‌تواند نفس را بشناسد و آنرا مهار کند.
فقط دین و پیامبران الهی و اولیای الهی که تربیت شدگان مکتب دین و انبیاء و اهل‌بیت (علیهم‌السلام) هستند، از نفس گذشته و بر ابعاد آن آگاه و راه رهایی از نفس و مهار آن را می‌دانند.
لذا باید دقت کرد که هر برنامه و دستوری که ذره‌ای خلاف شرع و دین در آن باشد، محال است که باعث مهار و کنترل نفس شود، بلکه همان برنامه توطئه نفس عده‌ای بی خبر از معارف و طریقت صحیح است.

خداوند متعال بهترین راه‌های کمال و تعالی انسان را در قالب دین و توسط پیامبران به بشر عرضه کرده است، و در این برنامه الهی کم و کاستی وجود ندارد. چنانچه در روایتی نبی مکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) فرمودند؛ آنچه برای سعادت شما بود را گفتم و هر کاری را که باعث شقاوت شما می‌شود از آن نهی کردم. بنابراین دین همه برنامه‌ی سعادت را در حد کمال و نهایت دارد و برای سعادت انسان کفایت می‌کند. و نه تنها نیازی به اعمال و مناسک خارج از شریعت، و ریاضت‌های غیر شرعی نیست، بلکه اینگونه کارهای غیر شرعی نتیجه عکس داده، و انسان را از کمال دور می‌کند.

با توجه به مطالبی که گذشت و با توجه به اینکه گروهی از علمای بزرگ مکتب تشیع در این طریقت گام برداشتند و در ترویج این مکتب و طریقت اهتمام داشتند به ضرورت انطباق عرفان با شریعت می‌رسیم.

در توصیه‌ها و سفارشات و برنامه‌های سلوکی اساتید این طریقت به لزوم توجه به شریعت هم زیاد اشاره و تأکید شده است.

مرحوم حاج ملّا حسینقلی همدانی در آغاز پیام خود به برادران دینی می‌فرمایند:

مخفی نماناد بر برادران دینی، که به جز التزام به شرع شریف، در تمام حرکات، سکنات، تکلّمات، لحظات و غیرها، راهی به قرب حضرت ملک الملوک جلّ جلاله نیست و به خرافات ذوقیه اگر چه ذوق در غیر این مقام خوب است، کما [هو] دأب الجهال و الصوفیه خذلهم الله جل جلاله، راه رفتن لایوجب إلاّ بُعدا حتی شخص هر گاه ملتزم به نزدن شارب و نخوردن گوشت بوده باشد، اگر ایمان به عصمت أئمه اطهار (علیهم‌السلام) آورده باشد، باید بفهمد از حضرت أحدیت دور خواهد شد. … «الحاصل لاطریق الی القرب الاّ بشرع شریف فیکل کلّی و جزئی.

علامه طهرانی در لب اللباب می‌فرماید:

پوشیده نماند که از ابتدای سیروسلوک تا آخرین مرحله از آن، سالک باید در تمام امور ملازم شرع انور باشد و به قدر سر سوزنی از ظاهر شریعت تجاوز ننماید. پس اگر کسی را ببینی که دعوی سلوک کند و ملازم تقوی و ورع نبوده و از جمیع احکام الهیه شرعیه متابعت ننماید و به قدر سر سوزنی از صراط مستقیم شریعت حقه انحراف نماید، او را منافق می‌دان مگر آنچه به عذر یا خطا یا نسیان از او سر زند.

و آیت‌الله کمیلی در بند اول از مطالب سلوکیه می‌فرماید؛

تسلط بر نفس اماره جز با تلاش‌ها و سختی‌های مشروع و صحیح حاصل نمی‌شود، … اما با این وجود، تضعیف نفس و غلبه بر آن به وسیله ریاضت‌های باطل، مکروه و نامشروع کاری حرام است و نتیجه عکس دارد.

همچنین در جایی دیگر می‌فرماید؛

لذا باید حواسمان را جمع کنیم که در این راهی که هستیم به اندازه نمله‌ای از جاده‌ی شرع کم نگذاریم. نمله یک مورچه است، حالا بعضی‌ها از این کمتر هم می‌گویند. گفته‌اند؛ ‌کسی که وارد در این سیرإلی‌الله می‌شود، به اندازه‌ی یک تار مو نباید در شریعت تقصیر کند و کم بگذارد.

مخصوصاً مکتب ما، مکتبی که ما در سلسله‌ی آن هستیم، مکتب مرحوم میرزا علی آقا قاضی رحمه‌الله علیه که ایشان مجتهد اعلم و صاحب‌نظر بود در مسائل فقهی، هم یک عارفِ مرجع بود و هم یک فقیه مرجع، یعنی هر دو جهت دست ایشان بود.

چه خوب است که استاد طریقت به مرحله اجتهاد حوزوی رسیده باشد و بتواند مسائل را حل و فصل کند.۵

سید بحرالعلوم بر التزام عملی به شریعت می‌فرماید؛

«پس هر که را بینی که دعوای سلوک کند و ملازمت تقوا و ورع و متابعت جمیع احکام ایمان در او نباشد و به قدر سر مویی از صراط مستقیم شریعت حقّه انحراف نماید او را منافق می دان، مگر آنچه به عذر یا خطا و نسیان از او سر زند.

هم چنان که جهاد دوم، جهاد اکبر است نسبت به جهاد اول (اشاره به توضیح خاص ایشان است درباره حدیث مشهور رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم در باب جهاد اکبر و اصغر)، هم چنین منافق این صنف منافق اکبرند و آنچه از برای منافقین در صحیفه الهیه وارد شده، حقیقت آن برای ایشان به وجد اشد ثابت است.»۶

بیانی از عارف واصل امام خمینی قدس سره

«و بالجمله کشفی اتم از کشف نبی ختمی صلی الله علیه و آله وسلم و سلوکی اصح و اصوب از آن نخواهد بود، پس ترکیباب بی حاصل دیگر را که از مغزهای بی خرد مدعیان ارشاد و عرفان است، باید رها کرد …

پس، از بیانات سابقه معلوم شد که آنچه پیش اهل تصوف معروف است که نماز وسیله معراج سلوک و سالک است و پس از وصول، سالک مستغنی از رسوم گردد، امر باطل و بی اصل و خیال خام بی مغزی است که با مسلک اهل اللّه و اصحاب قلوب مخالف است و از جهل به مقامات اهل معرفت و کمالات اولیا صادر شده است، نعوذ باللّه منه.»۷

 

از نکات قابل توجه در سلسله عرفای طریقت معرفت النفس اجتهاد و مرجعیت بزرگان این طریقت است که حجیت این مکتب را ثابت می‌کند.

 

 

 

این پژوهش در حال انجام و تکمیل است، لطفا بعدا مراجعه نمائید.

 

 

پی‌نوشت؛

۱. وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ / سوره الذاریات، آیه ۵۶.

۲. سوره جمعه، آیه ۲.

۳. تنبیه الخواطر، ورام بن ابى فراس‏، ج‏ ۱، ص ۵۹؛ بحارالأنوار، علامه مجلسی، ج ‏۶۷، ص ۶۴؛ حکمت نامه پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) ، محمدی ری شهری، ج ۷، ص ۴۱۸.

۴. سوره إسرا، آیه ۸۵.

۵. آیت الله کمیلی، مشکات دل، ج ۱ ص ۲۶.

۶. رساله سیر و سلوک، منسوب به سید بحرالعلوم، به کوشش رضا استادی، ص ۶۶.

۷. سرّ الصلوه، امام خمینی، ص ۱۲.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *